Endometriozis denildiğinde çoğu kişinin aklına ilk olarak çikolata kisti gelir. Bu nedenle ultrasonda çikolata kisti görülmediğinde “Bende endometriozis yok” diye düşünmek oldukça yaygındır. Oysa endometriozis ile çikolata kisti aynı şey değildir. Bir kadında yumurtalıkta çikolata kisti bulunmadan da endometriozis olabilir.
Üstelik endometriozis her zaman şiddetli adet ağrısına veya belirgin başka şikâyetlere yol açmaz. Bazı kişilerde hastalık oldukça az belirti verir, hatta başka bir nedenle yapılan değerlendirmeye kadar fark edilmeyebilir. Halk arasında veya internette bu durum için zaman zaman “sessiz endometriozis” ifadesi kullanılır. Bu ifade ayrı bir tıbbi hastalık sınıflaması değildir; daha çok belirgin endometriozis şikâyetleri bulunmayan kişileri anlatmak için kullanılan bir tanımlamadır.
Özellikle adetleri düzenli olduğu, ultrasonunda çikolata kisti görülmediği ve yapılan temel testlerde belirgin bir problem bulunmadığı halde uzun süredir gebelik oluşmayan kişilerde şu soru gündeme gelebilir: “Fark edilmeyen endometriozis hamile kalmamı etkiliyor olabilir mi?” Bunun cevabı bazı kişiler için evet olabilir, ancak gebelik oluşmayan herkeste gizli endometriozis bulunduğunu düşünmek de doğru değildir.
İçindekiler
- Endometriozis nedir?
- Çikolata kisti ile endometriozis aynı şey midir?
- Çikolata kisti olmadan endometriozis olabilir mi?
- Sessiz endometriozis nedir?
- Hiç ağrı olmadan endometriozis olabilir mi?
- Adetler düzenliyken endometriozis olabilir mi?
- Endometriozis hamile kalmayı nasıl etkileyebilir?
- Tüpler açık olduğu halde endometriozis gebeliği etkileyebilir mi?
- Ultrason normal çıkarsa endometriozis olmadığı kesin midir?
- Rahim filmi normal olsa da endometriozis olabilir mi?
- Endometriozis nasıl anlaşılır?
- Endometriozis için herkese laparoskopi yapılır mı?
- Çikolata kisti yumurtalık rezervini etkileyebilir mi?
- Endometriozis varsa mutlaka ameliyat gerekir mi?
- Gebelik planlayan kadınlarda yaklaşım nasıl belirlenir?
Endometriozis Nedir?
Endometriozis, rahmin iç yüzeyini kaplayan endometriuma benzeyen dokunun rahim dışında bulunmasıyla ilişkili kronik bir hastalıktır. Bu dokular yumurtalıkların üzerinde, karın zarında, tüplerin çevresinde ve pelvis içerisindeki farklı bölgelerde bulunabilir. Daha seyrek olarak bağırsak, mesane veya pelvis dışındaki bölgeler de etkilenebilir.
Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre endometriozis üreme çağındaki kadınların yaklaşık yüzde 10'unu etkileyen bir hastalıktır. Hastalığın kesin nedeni günümüzde tam olarak bilinmemektedir.
Endometriozis bulunan bölgelerde gelişen iltihabi süreç, zaman içerisinde çevre dokularda değişikliklere ve bazı kişilerde yapışıklıklara neden olabilir. Hastalığın etkileri kişiden kişiye oldukça farklıdır. Bir kişide ciddi ağrıya neden olan endometriozis başka bir kişide çok daha az belirtiyle seyredebilir.
Çikolata Kisti ile Endometriozis Aynı Şey midir?
Hayır. Bu iki kavram günlük kullanımda birbirinin yerine söylense de aynı şeyi ifade etmez.
Çikolata kisti, tıbbi adıyla endometrioma, endometriozisin yumurtalıkta oluşturduğu kistik yapılardan biridir. Kistin içerisinde zaman içerisinde biriken eski kanın koyu kahverengi görünmesi nedeniyle halk arasında “çikolata kisti” adı kullanılmıştır.
Endometriozis ise bundan daha geniş bir hastalıktır. Hastalık yumurtalık dışında karın zarında, tüplerin çevresinde, rahmin arkasında veya pelvis içerisindeki başka bölgelerde bulunabilir.
Dolayısıyla her çikolata kisti endometriozisle ilişkilidir ancak endometriozisi olan her kadında çikolata kisti bulunmaz.
Çikolata Kisti Olmadan Endometriozis Olabilir mi?
Evet. Endometriozisin yumurtalıkta kist oluşturmayan tipleri vardır.
Örneğin yüzeyel peritoneal endometriozis, karın zarının yüzeyinde küçük endometriozis odakları şeklinde bulunabilir. Bir başka grup olan derin endometriozis ise dokuların daha derin tabakalarını etkileyebilir. Yumurtalık endometrioması yani çikolata kisti bunlardan farklı bir görünüm biçimidir.
Bir kişide bu hastalık tiplerinden biri veya birkaçı birlikte bulunabilir. Bu yüzden yalnızca ultrasonda yumurtalık kisti arayarak endometriozisin bütün biçimlerini değerlendirmek mümkün değildir.
Özellikle yüzeyel endometriozis görüntüleme yöntemlerinde her zaman görülemeyebilir. Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği (ESHRE), normal ultrason veya MR sonucunun endometriozisi, özellikle de yüzeyel peritoneal hastalığı, kesin olarak dışlamadığını belirtmektedir.
Sessiz Endometriozis Nedir?
“Sessiz endometriozis” tıbbi sınıflamada ayrı bir endometriozis türünün resmi adı değildir. Daha çok belirgin ağrı veya tipik endometriozis şikâyeti bulunmadan hastalığın mevcut olması durumunu anlatmak için kullanılan bir ifadedir.
WHO, endometriozisi olan bazı kişilerin herhangi bir belirti göstermeyebildiğini belirtmektedir. Bazı kişilerde ise belirtiler o kadar hafiftir ki normal adet şikâyeti olarak kabul edilir ve yıllarca üzerinde durulmaz.
Örneğin kişi adet dönemlerinde ağrı yaşayabilir ancak bunu “her kadında olur” diye düşünebilir. Cinsel ilişki sırasında zaman zaman ağrı olabilir fakat bu durum endometriozisle ilişkilendirilmeyebilir. Bazı kadınlarda ise dikkat çeken ilk sorun gebeliğin beklenen sürede oluşmaması olabilir.
Bu nedenle sessiz endometriozis ifadesini “hiçbir şekilde anlaşılmayan gizli hastalık” şeklinde yorumlamak doğru değildir. Asıl anlatılmak istenen, belirtilerin az veya tipik olmamasıdır.
Hiç Ağrı Olmadan Endometriozis Olabilir mi?
Evet. Şiddetli ağrı endometriozisin sık görülen belirtilerinden biridir ancak hastalığın bulunması için şart değildir.
Endometrioziste görülebilen şikâyetler arasında şiddetli adet ağrısı, kronik kasık ağrısı, cinsel ilişki sırasında ağrı, bağırsak hareketleri sırasında ağrı ve infertilite yer alabilir. Ancak belirtilerin şiddeti hastalığın yaygınlığıyla her zaman birebir ilişkili değildir.
Yani çok küçük endometriozis odakları bulunan bir kişi ciddi ağrı yaşayabilirken daha yaygın hastalığı bulunan başka bir kişi çok daha az ağrı hissedebilir.
Bu nedenle “Ağrım yoksa endometriozis olamam” düşüncesi doğru değildir. Bunun tam tersi de geçerlidir: adet ağrısı yaşayan herkesin endometriozisi olduğu söylenemez.
Adetler Düzenliyken Endometriozis Olabilir mi?
Evet. Endometriozis bulunan birçok kadının adetleri düzenlidir ve yumurtlama devam eder.
Endometriozis doğrudan “adet düzensizliği hastalığı” değildir. Dolayısıyla 28-30 günde bir düzenli adet görmek endometriozisi dışlamaz.
Bu nokta özellikle hamile kalmaya çalışan kişiler açısından önemlidir. Adetler düzenli olduğunda ve ovülasyon testlerinde yumurtlama görüldüğünde bütün doğurganlık sisteminin normal olduğu düşünülebilir. Oysa doğal gebelik için yalnızca yumurtlama yeterli değildir.
Yumurta ile spermin tüpte buluşması, döllenmenin gerçekleşmesi ve oluşan embriyonun rahme ilerleyebilmesi gibi başka aşamalar da vardır. Endometriozis bazı kişilerde bu süreçleri farklı mekanizmalar üzerinden etkileyebilir.
Endometriozis Hamile Kalmayı Nasıl Etkileyebilir?
Endometriozis ile infertilite arasındaki ilişki tek bir mekanizmayla açıklanamaz. Hastalığın yeri ve yaygınlığına göre etkiler değişebilir.
İleri endometriozis durumlarında oluşan yapışıklıklar yumurtalıklarla tüpler arasındaki normal anatomik ilişkiyi bozabilir. Böyle bir durumda yumurtlama gerçekleşse bile yumurtanın tüp tarafından yakalanması zorlaşabilir.
Yumurtalıkta bulunan endometriomalar yumurtalık dokusuyla ilişkili olabilir ve bazı kadınlarda yumurtalık rezerviyle ilgili değerlendirmeleri etkileyebilir. Ayrıca endometriozisle ilişkili kronik iltihabi ortamın yumurta, sperm, döllenme ve embriyonun erken gelişimi üzerinde etkileri olabileceği araştırılmaktadır.
Bununla birlikte özellikle hafif endometriozisin gebelik üzerindeki etkisinin büyüklüğü kişiden kişiye değişir ve bilimsel olarak her ayrıntısı açıklanmış değildir. ASRM de minimal ve hafif endometriozisin fertilite üzerindeki etkisinin görece sınırlı olabileceğini belirtmektedir.
Bu nedenle endometriozis tanısı alan bir kişiye “Doğal yolla hamile kalamazsınız” denmesi doğru değildir. Endometriozisi olan birçok kadın doğal yollarla gebelik elde edebilir.
Tüpler Açık Olduğu Halde Endometriozis Gebeliği Etkileyebilir mi?
Evet, bazı durumlarda etkileyebilir. Rahim filminde tüplerin açık görülmesi önemli bir bulgudur ancak endometriozisi tamamen dışlamaz.
Rahim filmi (histerosalpingografi, HSG) esas olarak rahim boşluğunun yapısı ve kontrast maddenin tüplerden geçip geçmediği hakkında bilgi verir. Tüplerin çevresindeki bütün endometriozis odaklarını veya yüzeyel karın zarı hastalığını göstermez.
Aynı şekilde bir tüpün kontrast maddeyi geçirmesi, tüp çevresindeki bütün anatomik ilişkilerin kusursuz olduğunu gösteren bir test değildir.
Bu nedenle rahim filmi normal, adetleri düzenli ve sperm testi normal olduğu halde gebelik oluşmayan kişilerde endometriozis bazen değerlendirmede gündeme gelebilir. Ancak “Açıklanamayan infertilitesi olan herkeste endometriozis vardır” şeklinde bir sonuca varmak doğru değildir.
Ultrason Normal Çıkarsa Endometriozis Olmadığı Kesin midir?
Hayır. Bu konu endometriozisle ilgili en önemli yanlış anlaşılmalardan biridir.
Ultrason özellikle yumurtalık endometriomalarının ve uzman kişiler tarafından yapılan değerlendirmelerde bazı derin endometriozis odaklarının saptanmasında oldukça yararlı olabilir. NICE, endometriozis şüphesinde transvajinal ultrasonu temel değerlendirme yöntemlerinden biri olarak önermektedir.
Ancak hem NICE hem de ESHRE, normal ultrason sonucunun endometriozisi kesin olarak dışlamaması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu durum özellikle yüzeyel endometriozis için önemlidir.
Başka bir ifadeyle ultrasonda çikolata kisti görülmemesi ve raporda “normal pelvik ultrason” yazması, endometriozis ihtimalinin her durumda sıfır olduğu anlamına gelmez.
Öte yandan normal ultrasondan sonra herkeste mutlaka başka bir endometriozis testi yapılması gerektiği anlamı da çıkarılmamalıdır. Hastanın belirtileri, infertilite süresi, yaşı ve diğer test sonuçları birlikte değerlendirilir.
Rahim Filmi Normal Olsa da Endometriozis Olabilir mi?
Evet. Rahim filminin normal olması ile endometriozisin bulunmaması aynı şey değildir.
HSG'de iki tüpten de kontrast madde geçebilir ve rahim boşluğu normal görünebilir. Buna rağmen pelvis içerisinde yüzeyel veya derin endometriozis bulunabilir.
Rahim filmi bazı ileri hastalıklarda tüplerin yerleşimi veya kontrastın yayılma biçimi üzerinden dolaylı ipuçları verebilir. Fakat HSG endometriozis tanısı koymak amacıyla kullanılan temel bir test değildir.
Bu nedenle “Tüplerim açık, demek ki endometriozis olamam” düşüncesi bilimsel olarak doğru değildir.
Endometriozis Nasıl Anlaşılır?
Endometriozis değerlendirmesi yalnızca tek bir kan testi veya tek bir ultrason sonucuna dayanmaz. Süreç öncelikle kişinin şikâyetlerinin ve sağlık geçmişinin değerlendirilmesiyle başlar.
Adet ağrısının ne zaman başladığı, ağrının günlük yaşamı etkileyip etkilemediği, cinsel ilişki sırasında ağrı, bağırsak veya idrar şikâyetleri, daha önce gebelik yaşanıp yaşanmadığı ve ne kadar süredir gebelik beklendiği önemlidir.
Ardından jinekolojik muayene ve transvajinal ultrason kullanılabilir. Derin endometriozis şüphesi bulunan bazı kişilerde uzman ultrasonu veya manyetik rezonans görüntüleme (MR) gerekebilir.
Endometriozisi kesin olarak gösterebilen tek bir rutin kan testi bulunmamaktadır. Örneğin CA-125 düzeyi bazı endometriozis hastalarında yüksek olabilir ancak NICE, CA-125 testinin endometriozis tanısı koymak amacıyla kullanılmamasını önermektedir.
Endometriozis İçin Herkese Laparoskopi Yapılır mı?
Hayır. Geçmişte endometriozis tanısında laparoskopinin yeri çok daha merkeziydi. Günümüzde görüntüleme yöntemlerinin gelişmesiyle yaklaşım değişmiştir.
ESHRE, endometriozis değerlendirmesinde öncelikle ultrason veya MR gibi görüntüleme yöntemlerinin kullanılmasını önermektedir. Ancak negatif görüntüleme sonucunun özellikle yüzeyel endometriozisi dışlamadığı da vurgulanmaktadır.
Görüntüleme normal olduğu halde endometriozis şüphesi güçlü ise veya başka nedenlerle cerrahi değerlendirme gerekiyorsa laparoskopi düşünülebilir. Laparoskopide karın içerisine ince bir kamera ile girilerek pelvis doğrudan değerlendirilir ve şüpheli odaklardan gerektiğinde doku örneği alınabilir.
Fakat yalnızca uzun süredir hamile kalamıyor olmak, herkese otomatik olarak tanısal laparoskopi yapılması gerektiği anlamına gelmez. ASRM, başka bir pelvik hastalık şüphesi veya özel bir cerrahi gereklilik olmadıkça infertil kadınlarda laparoskopinin rutin tarama testi olarak kullanılmasını önermemektedir.
Çikolata Kisti Yumurtalık Rezervini Etkileyebilir mi?
Yumurtalık endometrioması bulunan kadınlarda yumurtalık rezervi değerlendirmesi önem kazanabilir. Yumurtalık rezervi, yumurtalıklarda kalan folikül havuzu hakkında bilgi veren bir kavramdır ve değerlendirmede AMH ile antral folikül sayımı gibi yöntemlerden yararlanılabilir.
Endometriomanın kendisi yumurtalık dokusuyla ilişkili değişikliklere neden olabilir. Bunun yanında endometrioma için yapılan yumurtalık cerrahisinin de sağlam yumurtalık dokusunu ve rezervi etkileyebilme ihtimali vardır.
Bu nedenle “Çikolata kisti varsa mutlaka hemen ameliyat edilmelidir” yaklaşımı doğru değildir. Özellikle gebelik planlayan bir kadında ameliyat kararından önce yaş, kistin büyüklüğü ve görünümü, ağrı, daha önce geçirilmiş yumurtalık ameliyatları, yumurtalık rezervi ve gebelik planı birlikte değerlendirilir.
Endometriozis Varsa Mutlaka Ameliyat Gerekir mi?
Hayır. Endometriozis tanısı tek başına ameliyat kararı anlamına gelmez.
Özellikle infertilite söz konusu olduğunda tedavi seçimi kişinin yaşına, ne kadar süredir gebelik beklendiğine, yumurtalık rezervine, sperm sonuçlarına, tüplerin durumuna, hastalığın yaygınlığına ve ağrı şikâyetine göre değişir.
ESHRE, cerrahi kararının ağrı varlığı, yaş, hasta tercihi, daha önce yapılan ameliyatlar, diğer infertilite faktörleri ve yumurtalık rezervi dikkate alınarak verilmesini önermektedir.
Özellikle tüp bebek tedavisi öncesinde yalnızca başarı oranını artırmak amacıyla her çikolata kistinin ameliyat edilmesi önerilmez. ESHRE'ye göre endometrioma ameliyatının tüp bebek öncesinde rutin yapılmasının canlı doğum oranını artırdığı gösterilmemiştir ve ameliyat yumurtalık rezervini olumsuz etkileyebilir.
Cerrahi; ağrı, kistin özellikleri, yumurta toplama sırasında foliküllere ulaşımı zorlaştırması veya başka klinik nedenler varsa ayrıca değerlendirilebilir.
Gebelik Planlayan Kadınlarda Yaklaşım Nasıl Belirlenir?
Endometriozis bulunan veya endometriozis şüphesi olan bir kişide tek bir standart yol yoktur. “Endometriozisin varsa önce ameliyat olmalısın” veya “Endometriozisin varsa doğrudan tüp bebek gerekir” şeklindeki iki uç yaklaşım da herkes için geçerli değildir.
Genç, yumurtalık rezervi iyi, tüpleri açık, sperm değerlendirmesi normal ve hafif endometriozisi bulunan bir kişiyle; ileri yaşta, yumurtalık rezervi azalmış ve uzun süredir gebelik elde edemeyen bir kişinin seçenekleri aynı olmayabilir.
ESHRE, hafif evre endometriozisle ilişkili infertilitede bazı hastalarda cerrahinin doğal gebelik olasılığı açısından düşünülebileceğini belirtmektedir. Yardımcı üreme yöntemleri ise tüplerin işlevinin bozulduğu, erkek faktörünün eşlik ettiği, başka tedavilerin sonuç vermediği veya gebelik için zaman faktörünün önem kazandığı durumlarda gündeme gelebilir.
Hormonal tedaviler endometriozis ağrısının kontrolünde kullanılabilse de aktif olarak gebelik isteyen kadınlarda yalnızca doğurganlığı artırmak amacıyla yumurtalıkları baskılayan hormonal tedavi verilmesi önerilmez.
Her Şey Normal Görünürken Endometriozis Hamile Kalamamanın Nedeni Olabilir mi?
Bazen olabilir. Özellikle temel infertilite değerlendirmelerinde belirgin neden bulunamadığında endometriozis olasılığı klinik tablo içerisinde değerlendirilebilir. 2024 yılında yayımlanan bir sistematik derleme de açıklanamayan infertilitesi bulunan kişilerde laparoskopi sırasında endometriozis saptanabildiğini göstermektedir. Ancak bu durum, açıklanamayan infertilitesi olan herkeste mutlaka endometriozis olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle asıl soru yalnızca “Bende sessiz endometriozis var mı?” olmamalıdır. Daha doğru yaklaşım; yaş, ne kadar süredir gebelik beklendiği, adet ve ağrı öyküsü, ultrason bulguları, tüpler, yumurtalık rezervi ve erkek partnerin değerlendirmesi dahil bütün tabloya bakmaktır.
Çikolata kistinin olmaması endometriozisi dışlamaz. Ağrının olmaması da hastalığı imkânsız hale getirmez. Aynı şekilde gebelik oluşmamasının tek açıklamasını endometriozis olarak görmek de doğru değildir. Endometriozis, infertilitenin olası nedenlerinden biridir; tek nedeni değildir.
Bilimsel Kaynaklar
- World Health Organization – Endometriosis, 2025
- ESHRE Guideline – Endometriosis
- NICE – Endometriosis: Diagnosis and Management
- American Society for Reproductive Medicine – Fertility Evaluation of Infertile Women
- The Prevalence of Endometriosis in Unexplained Infertility: A Systematic Review
- Minimal and Mild Endometriosis and Fertility – 2024 Review
İzmir'de Endometriozis ve Hamile Kalamama Değerlendirmesi
Endometriozis değerlendirilirken yalnızca çikolata kistinin bulunup bulunmadığına bakılmaz. Adet ve ağrı öyküsü, gebelik planı, ultrason bulguları, yumurtalık rezervi, tüplerin durumu ve infertiliteye katkıda bulunabilecek diğer faktörler birlikte ele alınır. Özellikle uzun süredir gebelik oluşmayan kişilerde değerlendirme yalnızca kadın üzerinden değil, çiftin üreme sağlığının bütünü üzerinden yapılır.
Op. Dr. Nurettin Ersöz İnce, Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı olarak İzmir'de kadın sağlığı, infertilite, gebelik izlemi ve jinekolojik hastalıkların değerlendirilmesi alanlarında hasta kabul etmektedir. Mesleki çalışmalarını İzmir'deki kliniğinde sürdüren Op. Dr. Nurettin Ersöz İnce'nin çalışma alanları arasında infertilite, laparoskopik cerrahi ve jinekolojik hastalıkların değerlendirilmesi de bulunmaktadır. Endometriozis veya hamile kalamama şüphesinde değerlendirme kişinin yaşı, sağlık ve gebelik öyküsü, mevcut belirtileri ve gerekli görülen tıbbi incelemeler doğrultusunda yapılır. Bu içerik genel sağlık bilgisi vermek amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez.